ใบความรู้ที่ 9.1 เรื่อง ทัศนศิลป์ของชาติและท้องถิ่น
ใบความรู้ที่ 9.1
เรื่อง ทัศนศิลป์ของชาติและท้องถิ่น
รายวิชา ศ๒๑๑๐๑ ทัศนศิลป์ ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 1
1. ศิลปะท้องถิ่นคืออะไร?
ศิลปะท้องถิ่น (Folk Art / Local Art) คือ งานศิลปะที่สร้างสรรค์ขึ้นโดยคนในท้องถิ่น โดยมีรากฐานมาจากความเชื่อ วิถีชีวิต วัฒนธรรม และภูมิปัญญาที่สืบทอดกันมา ศิลปะท้องถิ่นแต่ละภาคมีความแตกต่างกัน ขึ้นอยู่กับปัจจัยต่างๆ เช่น ภูมิประเทศ วัสดุในท้องถิ่น และอิทธิพลทางวัฒนธรรม
ศิลปะท้องถิ่นของไทยมีความหลากหลายและเป็นเอกลักษณ์ เป็นมรดกทางวัฒนธรรมที่ควรค่าแก่การอนุรักษ์และสืบทอด
2. ทัศนศิลป์ของชาติและท้องถิ่นในภาคต่างๆ ของไทย
2.1 ภาคเหนือ (ล้านนา)
ลักษณะเด่น
o จิตรกรรมฝาผนังมีเส้นอ่อนช้อย ใช้สีธรรมชาติ
o ลวดลายไทยล้านนา ได้รับอิทธิพลจากธรรมชาติ (ดอกไม้ ใบไม้ เปลวไฟ)
o วัดมีหลังคาซ้อนกันหลายชั้น งานแกะสลักไม้ประณีต
ตัวอย่างงานทัศนศิลป์ที่สำคัญ
o จิตรกรรมฝาผนังวัดพระสิงห์ จังหวัดเชียงใหม่
o จิตรกรรมฝาผนังวัดป่าป้อง จังหวัดเชียงราย
o งานแกะสลักไม้ลวดลายล้านนา
o เครื่องเขิน (งานลงรักปิดทอง)
ปัจจัยที่มีผลต่อรูปแบบ
o ความเชื่อ: ศาสนาพุทธนิกายลังกาวงศ์
o ภูมิประเทศ: ป่าเขา วัสดุไม้ในท้องถิ่น
o วัฒนธรรม: ได้รับอิทธิพลจากพม่าและจีน
2.2 ภาคตะวันออกเฉียงเหนือ (อีสาน)
ลักษณะเด่น
o ภาพเขียนสีโบราณตามผาหิน (สมัยก่อนประวัติศาสตร์)
o งานปั้นดินเผาบ้านเชียงที่มีลวดลายขดวน
o ลายผ้าไหมที่มีเอกลักษณ์เฉพาะ
ตัวอย่างงานทัศนศิลป์ที่สำคัญ
o ภาพเขียนสีผาหม้าย จังหวัดอุดรธานี
o ภาชนะดินเผาบ้านเชียง จังหวัดอุดรธานี
o ผ้าไหมพื้นเมือง (โฮล หมี่ ฯลฯ)
o งานปั้นรูปคน สัตว์ เครื่องใช้
ปัจจัยที่มีผลต่อรูปแบบ
o ความเชื่อ: ผีบรรพบุรุษ พุทธศาสนาผสมผสาน
o ภูมิประเทศ: ที่ราบสูง มีผาหิน
o วัสดุ: ดินเหนียวคุณภาพดี
o วิถีชีวิต: การทำนา การทอผ้า
2.3 ภาคกลาง
ลักษณะเด่น
o จิตรกรรมฝาผนังวัดที่สมบูรณ์แบบ มีรายละเอียดประณีต
o ลวดลายไทยประยุกต์ (กระหนก ลายประจำยาม)
o งานปั้นเครื่องปั้นดินเผา (เกาะเกร็ด บ้านม่วง)
ตัวอย่างงานทัศนศิลป์ที่สำคัญ
o จิตรกรรมฝาผนังวัดสุทัศน์ฯ กรุงเทพฯ
o จิตรกรรมฝาผนังวัดพระแก้ว
o วัดอรุณราชวราราม (สถาปัตยกรรม)
o เครื่องปั้นดินเผาเกาะเกร็ด จังหวัดนนทบุรี
ปัจจัยที่มีผลต่อรูปแบบ
o ความเชื่อ: ศูนย์กลางพุทธศาสนา ราชสำนัก
o ประวัติศาสตร์: เป็นศูนย์กลางอำนาจ มีการพัฒนาและสืบทอด
o วัสดุ: ดินเหนียวคุณภาพดี
o วัฒนธรรม: ได้รับอิทธิพลจากเขมร จีน และตะวันตก
2.4 ภาคใต้
ลักษณะเด่น
o งานแกะสลักไม้ลายพรรณพฤกษา (ลายเครือเถา ใบไม้)
o งานผ้าบาติกสีสันสดใส
o สถาปัตยกรรมมัสยิดและวัดที่มีเอกลักษณ์
ตัวอย่างงานทัศนศิลป์ที่สำคัญ
o งานแกะสลักไม้เมืองนครศรีธรรมราช
o ผ้าบาติกปัตตานี ยะลา นราธิวาส
o วัดพระมหาธาตุวรมหาวิหาร (สถาปัตยกรรม)
o หนังตะลุง (งานศิลปะการแสดงที่เกี่ยวข้องกับงานทัศนศิลป์)
ปัจจัยที่มีผลต่อรูปแบบ
o ความเชื่อ: พุทธศาสนาและอิสลาม
o ภูมิประเทศ: ชายฝั่งทะเล ป่าไม้
o วัสดุ: ไม้เนื้อแข็งในป่า
o วัฒนธรรม: ได้รับอิทธิพลจากอินเดีย มลายู และอาหรับ
3. ปัจจัยที่มีผลต่อลักษณะและรูปแบบของศิลปะท้องถิ่น
|
ปัจจัย |
คำอธิบาย |
ตัวอย่าง |
|
ความเชื่อ/ศาสนา |
ศิลปะถูกสร้างขึ้นเพื่อตอบสนองความเชื่อทางศาสนาและพิธีกรรม |
จิตรกรรมฝาผนังในวัด พระพุทธรูป |
|
วิถีชีวิต |
ศิลปะสะท้อนการดำเนินชีวิตประจำวัน |
ภาพเขียนสีแสดงการล่าสัตว์ งานปั้นเครื่องใช้ |
|
ภูมิประเทศ |
สภาพแวดล้อมมีผลต่อวัสดุและรูปแบบ |
ภาคเหนือใช้ไม้ ภาคใต้ใช้ไม้และทะเล |
|
วัสดุในท้องถิ่น |
ศิลปินใช้วัสดุที่หาได้ในท้องถิ่น |
ดินเหนียวในภาคกลาง ไม้ในภาคเหนือ |
|
ประวัติศาสตร์/วัฒนธรรม |
อิทธิพลจากภายนอกที่เข้ามาผสมผสาน |
ลายไทยได้รับอิทธิพลจากเขมร จีน |
4. คุณค่าและความสำคัญของศิลปะท้องถิ่น
คุณค่าทางศิลปะ
o มีความงดงามตามแบบฉบับของท้องถิ่น
o มีเอกลักษณ์เฉพาะตัว ไม่ซ้ำที่ไหน
คุณค่าทางประวัติศาสตร์
o บอกเล่าเรื่องราวของบรรพบุรุษ
o บันทึกเหตุการณ์สำคัญในอดีต
คุณค่าทางวัฒนธรรม
o สะท้อนวิถีชีวิต ความเชื่อ ค่านิยม
o เป็นมรดกที่ควรอนุรักษ์
คุณค่าทางเศรษฐกิจ
o สร้างรายได้ให้กับชุมชน
o เป็นสินค้า OTOP ที่มีชื่อเสียง
5. การอนุรักษ์และสืบสานศิลปะท้องถิ่น
วิธีการอนุรักษ์
o ศึกษาและทำความเข้าใจศิลปะท้องถิ่น
o เรียนรู้จากปราชญ์ชาวบ้าน
o ฝึกปฏิบัติและสืบทอด
วิธีการสืบสาน
o นำลวดลายมาประยุกต์ใช้ในงานสมัยใหม่
o เผยแพร่ผ่านสื่อและนิทรรศการ
o สนับสนุนช่างศิลป์ท้องถิ่น
บทบาทของเยาวชน
o เรียนรู้และภาคภูมิใจในศิลปะท้องถิ่น
o ช่วยประชาสัมพันธ์
o อนุรักษ์โดยการนำมาประยุกต์ใช้อย่างสร้างสรรค์
6. สรุป
ทัศนศิลป์ของชาติและท้องถิ่นไทยมีความหลากหลายและเป็นเอกลักษณ์ในแต่ละภาค เกิดจากปัจจัยด้านความเชื่อ วิถีชีวิต ภูมิประเทศ และวัสดุในท้องถิ่น การศึกษาและเห็นคุณค่าของศิลปะท้องถิ่นจะช่วยให้เราภาคภูมิใจในความเป็นไทย และร่วมกันอนุรักษ์มรดกทางวัฒนธรรมให้คงอยู่สืบไป