ใบความรู้ที่ 7.1

เรื่อง นาฏยศัพท์และแม่บทนาฏศิลป์ไทย
รายวิชา ศ๒๒๑๐๒ ดนตรี-นาฏศิลป์ ชั้นมัธยมศึกษาปีที่ 2

1. นาฏยศัพท์คืออะไร?

นาฏยศัพท์ คือ คำศัพท์ที่ใช้เรียกท่ารำต่างๆ ในนาฏศิลป์ไทย ซึ่งเป็นพื้นฐานสำคัญในการเรียนและการแสดงนาฏศิลป์ การเข้าใจนาฏยศัพท์จะช่วยให้ผู้เรียนสามารถสื่อสารและเรียนรู้ท่ารำได้อย่างถูกต้อง

2. นาฏยศัพท์พื้นฐาน

ท่า

ลักษณะท่า

การประยุกต์ใช้

จีบ

ปลายนิ้วชี้และนิ้วกลางจรดนิ้วหัวแม่มือ นิ้วนางและนิ้วก้อยหักงอ

ท่าเตรียม ท่าเริ่มต้น

หงาย

ฝ่ามือหงายขึ้น ปลายนิ้วชี้และนิ้วกลางจรดนิ้วหัวแม่มือ

แสดงการให้ การรับ การอัญเชิญ

คว่ำ

ฝ่ามือคว่ำลง ปลายนิ้วชี้และนิ้วกลางจรดนิ้วหัวแม่มือ

แสดงการปิด การบัง

กวัก

ฝ่ามือคว่ำลง งอข้อมือเล็กน้อย

แสดงการเรียก การเชิญ

หมุนข้อมือ

หมุนข้อมือเป็นวงกลม

แสดงการหมุน การเวียน

แทรก

ปลายนิ้วสอดกันสลับ

แสดงการสอดประสาน

ขมิบ

ปลายนิ้วจรดกันเหมือนจีบแต่ใช้นิ้วทั้งหมด

แสดงการหยิบ การจับ

ปลายนิ้ว

นิ้วทุกนิ้วเหยียดตรง

แสดงการชี้ การบ่ง

ฉาก

แขนทั้งสองข้างกางออกด้านข้าง ปลายนิ้วเหยียดตรง

แสดงการเปิด การแสดงพื้นที่

 

3. ท่าทางประกอบอื่นๆ

ท่า

ลักษณะ

การใช้

ยืน

ยืนตัวตรง หลังตรง ศีรษะตั้ง

ท่าตั้งต้น

เดิน

ยกเท้าสูงพอประมาณ ปลายเท้าชี้ลง

การเคลื่อนที่

นั่งพับเพียบ

นั่งราบกับพื้น ขาพับแนบชิดลำตัว

ท่านั่งทั่วไป

นั่งขัดสมาธิ

นั่งขัดขาทั้งสองข้าง ฝ่าเท้าหงายขึ้น

ท่าแสดงบุคคลสำคัญ

 4. แม่บทนาฏศิลป์ไทย

แม่บท คือ แบบแผนหรือท่าพื้นฐานที่ใช้ในการฝึกหัดนาฏศิลป์ไทย ซึ่งผู้เรียนต้องฝึกให้ชำนาญก่อนจึงจะสามารถนำไปใช้ในการแสดงรำชุดต่างๆ ได้

รำแม่บท ประกอบด้วยท่าพื้นฐานเรียงลำดับเป็นชุด ดังนี้

ลำดับ

ท่ารำ

ลักษณะ

1

จีบ

ท่าเตรียม

2

หงาย

ท่าเริ่มต้น

3

กวัก

ท่าเรียก

4

หมุนข้อมือ

ท่าหมุน

5

แทรก

ท่าสอดประสาน

6

ขมิบ

ท่าหยิบ

7

ปลายนิ้ว

ท่าชี้

8

ฉาก

ท่าเปิด

 5. ความสำคัญของแม่บทนาฏศิลป์

  • เป็นพื้นฐานสำหรับการรำชุดต่างๆ
  • สร้างความเข้าใจในนาฏยศัพท์
  • ฝึกท่าทางให้ถูกต้องตามแบบแผน
  • พัฒนาทักษะการเคลื่อนไหวและการทรงตัว
  • เป็นแบบแผนที่สืบทอดกันมา

6. การวิเคราะห์และวิจารณ์การแสดงนาฏศิลป์ไทยมาตรฐาน

องค์ประกอบที่ใช้ในการวิเคราะห์

องค์ประกอบ

รายละเอียดที่พิจารณา

การรำ

ความถูกต้องของท่า ความอ่อนช้อย การเชื่อมต่อท่า

จังหวะ

การเคลื่อนไหวสอดคล้องกับดนตรี

เครื่องแต่งกาย

ความเหมาะสม ความงาม

การแสดงออก

สีหน้า แววตา อารมณ์

ดนตรี

จังหวะ ความไพเราะ

หลักการวิจารณ์อย่างสร้างสรรค์

  • ใช้เกณฑ์ที่ชัดเจน ไม่ใช้อารมณ์ส่วนตัว
  • ชมในส่วนที่ดีก่อน
  • วิจารณ์ส่วนที่ควรปรับปรุงพร้อมเหตุผล
  • เสนอแนะแนวทางแก้ไข
  • ใช้ภาษาสุภาพ

 

 

 

 

 

7. สรุป

นาฏศิลป์ไทยมาตรฐานมีนาฏยศัพท์และแม่บทที่เป็นแบบแผนในการฝึกหัด การเรียนรู้ท่าพื้นฐานอย่างถูกต้องจะช่วยให้ผู้เรียนสามารถแสดงนาฏศิลป์ไทยได้อย่างสวยงามและถูกต้องตามแบบแผน และสามารถวิเคราะห์วิจารณ์การแสดงได้อย่างมีหลักการ

แก้ไขครั้งสุดท้าย: วันพุธ, 22 เมษายน 2026, 9:33AM